علي بن زيد البيهقي
مقدمه 57
معارج نهج البلاغة
سيدنا محمد النبي و آله الطاهرين . نيز از اوست ( شرح الكلمات المائة لأمير المؤمنين ) ( لؤلؤتى البحرين بحرانى ص 305 - امل الآمل عاملي 2 : 126 - فهرست منتجب الدين رازى در بحار 105 : 37 - ذريعه 14 : 41 ) . 7 - أبو الرضا ضياء الدين علم الهدى فضل اللَّه راوندى زندهء در 549 و درگذشتهء پيش از 587 نيز شرح و تعليق بر نهج البلاغه دارد كه مجلسى در اجازات ( ص 173 مىگويد كه من از شرح دو راوندى در كتاب الفتن بحار الانوار آوردهام . ( ذريعه 14 : 143 - فهرست دانشگاه 5 : 1608 - فهرست معارف 1 : 144 ) . 8 - حدائق الحقائق في فسرد فائق افصح الخلائق از قطب الدين تاج الاسلام محمد بن الحسين بن حسن كيدرى بيهقى نيشابورى كه در نزديك به پايان شعبان 576 بانجام رسانده و در آن از شرح وبرى و دو شرح راوندى و بيهقى با رمزهاى « ح و ع » برگرفته و از خود هم در شرح با رمز « ش » يا بي آن چيزهايى افزوده است و در آن از افلوطينوس ( اثولوجيا ) و أبو حاتم رازى فاطمى ( الزينة ) و ابن سينا و غزالى بهره برده و از فرمانروايان ايران و يونان و روم و يمن ياد كرده است . در فهرست معارف آمده است كه در آن از شرح سيد فضل اللَّه راوندى يادى هست . ( ذريعه 6 : 285 و 14 : 146 - سپه 2 : 124 - فهرست فيلمها 2 : 36 - نامهء آستان قدس 25 گفتار من در بارهء اين شرح ) و اين نسخه كه در هامش آن ( ص 213 عكس ) در شرح بند « و صلاح ذات بينكم » در « وصية على للحسن و الحسين » ( 3 : 85 ) حاشيه اى با رمز ه از اعلام نهج البلاغة در كنار صفحه به خط كهن ( گويا از نويسندهء نسخه ) آمده است . اين نسخه در 645 نوشته شده است . أو در ديباچه بيشتر از بيهقى از بلاغت سخن داشته است . در حاشيهء ديگر آن ( گ 35 و 172 با رمز ح س ) از شرح ابن ميثم و راوندى ياد شده است و آن هم گويا نزديك به همين خط باشد . اين محشى چنان كه از حاشيهء ديگرش ( گ 81 با رمز ه ) برمىآيد روش فلسفى دارد . حاشيهء ديگر هم هست در آن ( گ 153 با رمز ه ) كه به نستعليق است و چندان كهنه نيست نيز حاشيهء ديگر ( 191 ) به نسخ نزديك به نستعليق و حاشيهء ديگر ( 189 ) به نسخ كهن ( اشكورى 3 : 19 ش 818 به نسخ كهن آغاز و انجام افتاده - فهرست أصفهان ش 72 با ياد از نسخهء روضاتى نوشتهء محمد شريف پسر على رضاى مازندرانى در روز آدينه 1 صفر 1049 - معارف 10 : 144 و 145 كه دوتا پنداشته است ) . 9 - أفضل الدين حسن بن علي ماه آبادى استاد منتجب الدين ابن بابويهء رازى و